ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ :- ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕ ਤਿਉਹਾਰ ਲੋਹੜੀ ਹਰ ਸਾਲ ਮਕਰ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਤੋਂ ਇਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਬੜੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਮੌਸਮ ਬਦਲਾਅ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੂਰਜ ਦੇ ਉੱਤਰਾਯਣ ਵੱਲ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਲੋਹੜੀ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਲੋਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਗਹਿਰਾਈ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਲੋਕਗਾਥਾ
ਲੋਹੜੀ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਦੀ ਰੂਹ ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਵਿੱਚ ਵਸੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ ਨੂੰ ਗਰੀਬਾਂ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਲੋਕਕਥਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੁੰਦਰ ਦਾਸ ਨਾਮ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਸੁੰਦਰੀ ਅਤੇ ਮੁੰਦਰੀ ਉੱਤੇ ਸਥਾਨਕ ਨੰਬਰਦਾਰ ਦੀ ਮਾੜੀ ਨਜ਼ਰ ਪੈ ਗਈ ਸੀ। ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ ਨੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਖੜ੍ਹਦੇ ਹੋਏ ਨੰਬਰਦਾਰ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾਈ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਬਾਲ ਕੇ ਦੋਵਾਂ ਧੀਆਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਕੋਲ ਕੋਈ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਸ਼ੱਕਰ ਹੀ ਤੋਹਫ਼ੇ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਸੇ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਲੋਹੜੀ ਦੀ ਅੱਗ ਦੇ ਗੇੜੇ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਲੋਕ “ਸੁੰਦਰ ਮੁੰਦਰੀਏ ਹੋ, ਤੇਰਾ ਕੌਣ ਵਿਚਾਰਾ ਹੋ” ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਪੌਰਾਣਿਕ ਕਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ
ਲੋਹੜੀ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸਿਰਫ਼ ਲੋਕਕਥਾਵਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਪੌਰਾਣਿਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜੀਆਂ ਹਨ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਵਾਪਰ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਕੰਸ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਲੋਹਿਤਾ ਨਾਮ ਦੀ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਅੰਤ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਗੋਕੁਲ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਮਕਰ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਤੋਂ ਇਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਲੋਹੜੀ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਰਸਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ।
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨਾਲ ਅਟੁੱਟ ਨਾਤਾ
ਲੋਹੜੀ ਅਤੇ ਮਕਰ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੋਵੇਂ ਕਿਸਾਨੀ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਡੂੰਘੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰਬੀ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਬੀਜੀ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਸੂਰਜ ਦੇਵਤਾ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨਵੀਂ ਫ਼ਸਲ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਗੁੜ, ਤਿਲ, ਮੂੰਗਫਲੀ ਅਤੇ ਮੱਕੀ ਨਾਲ ਬਣੇ ਪਕਵਾਨ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਅੱਗ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕਰਕੇ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰੰਗੀਨ ਰਸਮਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਜੋਸ਼
ਲੋਹੜੀ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਪਿੰਡਾਂ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਬਾਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ ਅੱਗ ਦੇ ਗੇੜੇ ਲਗਾਉਂਦੇ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਰੇਵੜੀਆਂ, ਗੱਚਕ ਤੇ ਮੂੰਗਫਲੀ ਵੰਡਦੇ ਹਨ। ਭੰਗੜੇ ਦੀ ਠਾਪ, ਗਿੱਧੇ ਦੇ ਬੋਲ ਅਤੇ ਲੋਕਗੀਤਾਂ ਨਾਲ ਮਾਹੌਲ ਗੂੰਜ ਉਠਦਾ ਹੈ। ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਗੁੜ ਅਤੇ ਚੌਲਾਂ ਦੀ ਖੀਰ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਿੱਠਾਸ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਲੋਹੜੀ—ਸਿਰਫ਼ ਤਿਉਹਾਰ ਨਹੀਂ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ
ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਲੋਹੜੀ ਸਿਰਫ਼ ਅੱਗ ਬਾਲਣ ਜਾਂ ਰਸਮਾਂ ਨਿਭਾਉਣ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਇਕਜੁੱਟਤਾ, ਬਹਾਦਰੀ, ਕਿਸਾਨੀ ਆਸਥਾ ਅਤੇ ਲੋਕ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਜੀਵੰਤ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਸਾਲ ਨਵੇਂ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
